تبلیغات
اسماعیلیه نیوز - پیشینه تاریخی اجتهاد از صدر اسلام تا دوران معاصر
پایگاهی برای شناخت مذاهب اسلامی با رویکردی تقریبی
پیشینه تاریخی اجتهاد از صدر اسلام تا دوران معاصر
جمعه 31 فروردین 1397 ساعت 10:35 ب.ظ | نوشته ‌شده به دست مسافر786 | ( نظرات )

نویسنده: مجتبی محیطی

اجتهاد در دین از موضوعاتی است که دین اسلام به آن سفارش کرده است. خداوند می‌فرماید: «همه‌ی مؤمنان نمی‌توانند به سفر بروند، و باید گروهی از مؤمنان سفر کرده تا در دین خدا تفقّه کنند (مجتهد شوند) و چون بازگشتند، مردم خود را هشدار دهند، باشد که (از زشتکاری) حذر کنند».[1] در این آیه‌ی شریفه، خداوند بر گروهی از مؤمنین به عنوان واجب کفایی، واجب نموده که به دنبال تحصیل علم و دانش در مسائل دین بروند تا بتوانند به مرحله‌ی تفقه در دین که همان مرحله‌ی اجتهاد است برسند و بتوانند احکام خداوند را از کتاب و سنت استنباط کرده، هم خود به آن عمل نمایند و هم دیگران را از آن آگاه سازند. بنابراین همه مسلمانان اجتهاد در دین را پذیرفته اند. آنچه محل اختلاف است در محدوده اجتهاد است.

اکثریت اهل سنت معتقدند که اجتهاد در قرون اول اسلام جایز بوده است، ولی بعد از رسمیت یافتن مذاهب اربعه، دیگر کسی حق اجتهاد مطلق را ندارد، بلکه  مسلمانان باید از ائمه اربعه تقلید کنند. حتی مجتهدین و فقها نیز مستقیما نمی توانند به کتاب و سنت مراجعه کنند بلکه باید در چهار چوب امام مذهب خویش اجتهاد کنند. در مقابل، سلفیه معتقدند که تقلید از ائمه اربعه جایز نیست، بلکه باید مستقیما به کتاب و سنت مراجعه کرد و اجتهاد نمود. این اختلافی است که بین اهل سنت و سلفیه شکل گرفته است و اختلاف به قدری زیاد است که حتی سلفیه به خاطر این موضوع، اهل‌سنت را تکفیر نیز کرده است.[2]

اکنون با توجه به اختلاف ذکر شده، نگارنده درصدد است که سیر تاریخی اجتهاد و تقلید را از صدر اسلام تا عصر حاضر بررسی کند تا مشخص شود که نظریه کدام گروه صحیح است.

اجتهاد در عصر صحابه

مسلمانان در عصر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مسائل شرعی ودینی به وجود مبارک حضرت مراجعه کرده واحکام دین را از ایشان فرا می‌گرفتند. اما قطعا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مدت کوتاه رسالت نمی‌توانست همه مسائل دین را به مسلمانان آموزش دهد، افزون بر آن که مسائل جدید نیز نیازمند قانون جدید بود. به همین جهت مسلمانان اهل سنت بعد از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و با گسترش حکومت اسلامی در شهرهای مختلف و پدید آمدن موضوعات جدید برای پاسخ گویی به مسائل دینی، نیازمند استنباط و اجتهاد شدند، تا بتوانند به نیازهای جامعه اسلامی پاسخ گویند. بنابراین اجتهاد بر اساس کتاب و سنت شکل گرفت.

اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صورتی که از کتاب و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) چیزی نمی‌یافتند، با توجه به رأی و نظر خودشان فتوی صادر می‌کردند. صحابه با استناد به سخن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اجتهاد کرده و فتوی می‌دادند: «إِذَا حَكَمَ الحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ[3] اگر حاکم بر اساس اجتهاد خود عمل کرده و فتوی دهد، در صورتی که مطابق با واقع باشد، دو پاداش دارد، و در صورتی که فتوایش مطابق با واقع نباشد و خطا کند، یک پاداش می‌برد». این روایت به صراحت نه تنها باب اجتهاد را باز دانسته است بلکه دیگران را به سوی اجتهاد ترغیب و تحریک می‌نماید. زیرا این حدیث تأکید دارد در صورتی که مجتهد به خطاء رفت نیز مأجور است.[4] این سنّت، بعدها با عنوان «سنت صحابه» در نزد اهل سنت قداست ویژه‌ای پیدا کرد و اهل سنت به آثار رسیده از صحابه و تابعین اهمیت ویژه‌ای می‌دادند و متاخرین به اجتهادهای صحابه (آثار صحابه) عمل می‌کردند.

اجتهاد از قرن چهارم به بعد

روند اجتهاد گرایی تا قرن چهارم هجری رایج بود و سخنی از تقلید مذاهب اربعه مطرح نبود، اما تعدد مکاتب فقهی به شکلی بود، که جامعه اسلامی توان این همه اختلاف و تضاد فقهی را نداشت. زیرا هر فقیهی طبق رأی و دیدگاه خود اجتهاد می‌کرد، تا جایی که اگر فردی به محاکم قضایی رجوع می‌کرد، با فتاوای متفاوت و بعضا متضاد روبرو می‌شد. این اختلافات، حکومت وقت را بر آن داشت که از میان مکاتب مختلف، فقط چهار مکتب فقهی (حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی) را به رسمیت بشناسد. به این ترتیب از اواخر قرن چهارم به بعد، باب اجتهاد مطلق بسته شد و «باب تقلید» یا «انسداد باب اجتهاد» رونق گرفت و فقها ملزم به اجتهاد در مذهب خاصی بودند.[5] روند تقلید و اجتهادِ مقید، در حوزه خاصِ یکی از مذاهب اربعه، از اواخر قرن چهارم تا عصر حاضر ادامه داشته است، هر چند برخی از اوقات با اعتراض برخی از فقها مواجه می‌شد. به عنوان مثال فقیهانی چون غزالی، عزالدین عبدالسلام، ابن تیمیه، شاطبی، سیوطی و شوکانی با انسداد اجتهاد و الزام به پیروی از مذهب خاص، مخالفت کردند، اما در عمل توفیق چندانی پیدا نکردند و نظام حاکم بر جامعه اهل سنت همان انسداد باب اجتهاد و تقلید از مذاهب اربعه بود. [6]

اجتهاد از قرن دوازدهم به بعد

روند تقلید گرایی ادامه داشت تا اینکه در قرن دوازدهم افرادی مثل محمد بن عبدالوهاب، شاه ولی الله دهلوی، ابن الامیر صنعانی به پیروی از ابن تیمیه، موضوع انفتاح باب اجتهاد را مطرح کردند و تلاش‌هایی نیز در این راستا انجام دادند. این سه نفر تحت تأثیر افکار ابن تیمیه موضوع انفتاح باب اجتهاد را مطرح کردند. شاه ولی الله دهلوی در هندوستان و ابن الامیر صنعانی در یمن موفقیت چندانی پیدا نکردند، ولی اجتهاد گرایی محمد بن عبدالوهاب در نجد مورد قبول واقع شد. وی توانست با کمک آل سعود موقعیت خود را تثبیت کند و اجتهاد گرایی را مطرح کند. بعد از محمد بن عبدالوهاب علمای وهابی این تفکر را گسترش دادند و هم اکنون سلفیه قائل به اجتهاد مطلق هستند و تقلید را حرام می‌دانند. اکنون وهابیت و برخی از جریانات سلفی مثل اخوان المسلمین و سلفیه جهادی و سلفی زیدی قائل به اجتهاد هستند و تقلید از ائمه اربعه را بدعت می دانند. [7] در مقابل، اکثریت اهل سنت از یکی از ائمه اربعه تقلید می کنند و اجتهاد را جایز نمی دانند. محمد سعید رمضان البوطی در کتاب «الا مذهبه اخطر بدعه تهدد الشریعه الاسلامیه» در نقد دیدگاه سلفیه می نویسد: «عامی مکلف است تا با مراجعه به علما و مجتهدین به احکام شریعت عمل نماید و خداوند مکلف نکرد تا او در احکام شریعت از امامی معین یا غیر معین اتباع نماید. همه علما و ائمه نیز بر این مسأله اتفاق نظر دارند زیرا بر التزام یا عدم التزام از مذهبی معین دلیلی در کتاب و سنت وجود ندارد. لذا چنانکه مخالفان ما التزام به مذهبی معین را بدعت می نامند ما نیز عدم التزام به مذهبی معین را بدعت می دانیم. با این وجود هیچ یک از فقها وائمه به عامی اجازه نداده اند تا به پیروی از خواهشات نفسانی خویش بپردازد و چنانکه دلش می خواهد مسایل را تلفیق کند».[8]

نتیجه گیری

بنابر آنچه گفته شد سیر تاریخی اجتهاد و تقلید نشان می دهد که گاهی برتری با اجتهاد بوده است و گاهی با تقلید. ولی به نظر می رسد که محدود کردن محدوده اجتهاد به ائمه اربعه کاری شایسته نباشد. زیرا ادله قرآنی و روایی ما را مقید به تقلید از اشخاصی معین نکرده است. بنابراین اجتهاد در صورتی که از روی اسلوب دقیق انجام گیرد قطعا مفید و اثر گذار است، اما آنچه باعث شده است که اجتهادگرایی سلفیه از سوی اهل سنت مورد ملامت و سرزنش قرار گیرد بیشتر به جهت اجتهاد های سطحی است. خصوصا آن که برخی از جریان های سلفی مثل سلفیه جهادی، با دارا نبودن شرایط اجتهاد، به اجتهاد در دین پرداخته و با فهم ناقص خودشان از دین، فتاوای تکفیری صادر کنند. چیزی که امروز شاهد آن هستیم و می بینیم که در سوریه و عراق برخی از مفتیان القاعده و داعش خود را مجتهد دانسته و فتوا به قتل و کشتار مسلمین می دهند.

 



[1] . توبه،122

[2] . برای آشنایی بیشتر با این موضوع به مقاله «تفاوت دیدگاه سلفیه و اهل سنت در موضوع اجتهاد و تقلید» که در همین پایگاه منتشر شده است مراجعه فرمایید.

[3] . بخاری، محمّد بن اسماعیل (م 256)، صحیح بخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر، دار طوق النجاة، چاپ اوّل، 1422هـ. ق، ج9، ص108. نیشابوری، مسلم بن حجّاج (261)، صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا، ج3، ص1342.

[4] . ریسونی، احمد، اجتهاد، نص، واقع، مصلحت، ترجمه سعید ابراهیمی، ص9، انتشارات کتابخانه عقیده به آدرس: www.aqeedeh.com

[5] . دائرالمعارف بزرگ اسلامی،احمد پاکتچی، مدخل اجتهاد، ناشر: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1367، ج6، ص606

[6] . دائرالمعارف بزرگ اسلامی، احمد پاکتچی، مدخل اجتهاد، ناشر: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1367، ج6، ص607

[7] . البانی، محمد ناصرالدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة وأثرها السیئ فی الأمة، دار المعارف، ریاض، چاپ اوّل، 1412ق، ج2، ص18.

[8] . رمضان بوطی، محمد سعید، الامذهبیه اخطر بدعه تهدد الشریعه الاسلامیه، مکتبه الفارابی، دمشق، ص92.



می توانید دیدگاه خود را بنویسید
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.
 
موضوعات
نویسندگان
برچسب ها
علامه بدرالدین رهبر معنوی زیدیه , رحیم پور/شیعه واقعی درد دین دارد , قیامت از دیدگاه نزاریان , آیا امام اسماعیلیان دارای ویژگی امامت است؟ , انگشتر بخشی حضرت علی علیه السلام , سید مصطفی حسینی طباطبائی , شیعه وانشعابات آن , معاد جسمانی , خواجه نصیر الدین طوسی کیست؟ , زندگی نامه خواجه نصیر الدین طوسی , مروری بر زندگی حسن صباح , عبدالله میمون , انحرافات بیت شیرازی , حدیث منزلت , امامت از دیدگاه اسماعیلیه , ابن تیمیه ناصبی , عزاداری+اسماعیلیه , علت تفاوت نماز خواند شیعیان با اهل سنت , ارتباط القاعده با آمریکا , دکتر عصام العماد شیعه مستبصر , ابو یعقوب سجستانی , ارتباط آقاخان اول با انگلیسی ها , مهدویت از دیدگاه اسماعیلیه , بشهت وجهنم از دیدگاه ناصر خسرو , زکاه فطره از دیدگاه اسماعیلیان , داعش , جن از دیدگاه داعی ابن ولید , یاسر الحبیب (عمامه های انگلیسی) , خواجه های هند , ایمن الظواهری رهبر گروه القاعده , اسماعیلیه در خاورمیانه , آیت الله جوادی آملی-زیارت عاشورا , توحید از دیدگاه اسماعیلیه , بهشت حضرت آدم , مذهب دروزیان , رهبر دروزیان در زمان حاضر , جهاد در فریضه غائبه , اسماعیلیان هند , مبارزه امام علی در خیبر , احتجاجات امیر المومنین بر حقانیت خودش , امامت از دیدگاه حمید الدین کرمانی , فضایل امیر المومنین علی علیه السلام , اسماعیلیان قهستان , اسماعیلیه خالصه , حج در اعتقادات اسماعیلیه , مکتب القرآن , خوجه های اثنی عشری , تاویل از دیدگاه ناصر خسرو , سید ابوالفضل برقعه ای , علت فراموشی واقعه غدیر ,
لینک دوستان
دیگر موارد
تعداد مطالب :
تعداد نویسندگان :
آخرین بروز رسانی :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
بازدید کل :
آخرین بازدید :

Google

در این وبلاگ
در كل اینترنت